Crisisteam natuurrampen

Groep 6 · aardrijkskunde, natuur en techniek · natuurrampen · 300 min

Welkom bij het crisisteam 25 min

Een tornado raast over een stad. Onder de zee beeft de aarde. Een vulkaan spuwt as. Wie beslist dan wat er moet gebeuren?

Dat doet een crisisteam. Het team verzamelt gegevens, rekent en neemt snel een besluit. Want te laat waarschuwen is gevaarlijk. Maar te vaak waarschuwen ook: dan luistert niemand meer.

Punta Lumo is verzonnen. Oklahoma, IJsland en Schiphol zijn echt.

Zo werkt een crisisteam. Zet de stappen in de goede volgorde.

A Het team schat in hoe groot het gevaar is.

B Het team neemt een besluit.

C Iedereen die gevaar loopt, krijgt een waarschuwing.

D Het team kijkt terug. Wat ging goed, wat kan beter?

E Er komt een melding binnen bij de meldkamer.

F Het team verzamelt gegevens, zoals metingen en kaarten.

Antwoord: E › F › A › B › C › D

Toelichting

Over de volgorde van de middelste stappen kun je praten (soms waarschuw je al terwijl je nog gegevens verzamelt), maar deze volgorde is die van de dossiers in het boekje.

Doorvragen

Wanneer zou je al waarschuwen voordat je alle gegevens hebt? (Bij een tsunami, want elke minuut telt.)
Waarom is de laatste stap belangrijk voor de volgende ramp?

Een journalist belt de meldkamer. "Er komen toch steeds meer natuurrampen?" Wat denk jij, voordat je de dossiers leest?

A Ja, er komen steeds meer natuurrampen.

B Nee, het lijkt alleen maar zo.

C Dat hangt af van de soort ramp.

Geen vast antwoord

Toelichting

Een voorspelling, dus er is geen goed of fout antwoord. De leerling vergelijkt de gok later met de gegevens over tornado's (dossier 1) en aardbevingen (dossier 2). Het eerlijkste antwoord blijkt C - van sommige rampen zien en meten we er meer, andere (zoals hittegolven en zware regen) komen door klimaatverandering wel echt vaker voor.

Dossier 1: tornado 70 min

De gegevens

Een tornado is een draaiende slurf van lucht. Hij reikt van een onweerswolk tot aan de grond. In de Verenigde Staten zijn er meer dan duizend per jaar. Hoe zwaar een tornado was, zie je aan de schade. Met de EF-schaal schat je daaruit de windsnelheid.

De EF-schaal, in gebruik in de Verenigde Staten sinds 2007.

Het reddingsteam meldt: in de straten langs het spoor zijn muren van huizen ingestort. Welke klasse geeft het team deze tornado?

A EF1

B EF2

C EF3

D EF4

Antwoord: C (EF3)

Toelichting

Zo werkt de EF-schaal echt. Niemand meet de wind in een tornado; experts kijken na afloop naar de schade.

Een andere tornado had een windsnelheid van 210 km per uur. Welke klasse is dat?

A EF1

B EF2

C EF3

D EF4

Antwoord: B (EF2)

Toelichting

210 ligt tussen 179 en 218.

Hoe breed is het spoor van de tornado? Meet met je liniaal en gebruik de schaalbalk.

Tip: Meet dwars op het spoor, niet in de lengte. Hoeveel millimeter is 1 km op de foto?

Antwoord: 1.200 ± 200 meter

Toelichting

Het spoor is 24 mm breed. 20 mm is 1 km, dus 1 mm is 50 m. 24 × 50 = 1.200 m.

Veelgemaakte fouten

Meet schuin of in de lengte van het spoor; dan wordt het te breed.
Rekent 24 mm om naar 2,4 km, alsof 10 mm 1 km is. Laat de schaalbalk opnieuw meten.

In de hele stad is het spoor 8 km lang. Hoeveel vierkante kilometer moet het reddingsteam doorzoeken?

Tip: Het spoor is ongeveer een rechthoek. Reken de breedte eerst om naar km.

Antwoord: 9,6 ± 1,6 km²

Toelichting

1.200 m = 1,2 km. 1,2 × 8 = 9,6 km². Wie 1.000 of 1.400 m mat, komt op 8 of 11,2 km²: ook goed.

Veelgemaakte fouten

Rekent 1.200 × 8 = 9.600 en vergeet de meters om te zetten naar km.
Telt op in plaats van te vermenigvuldigen (8 + 1,2), zoals bij de omtrek.

Doorvragen

Een voetbalveld is ongeveer 0,007 km². Hoeveel voetbalvelden is het zoekgebied? (Ruim 1.300.)

Hoeveel lichte tornado's per jaar werden er in de jaren 00 meer gezien dan in de jaren 60?

Antwoord: 700 tornado's

Uitwerking

1.150 − 450 = 700.

Welk deel van het aantal zware tornado's uit de jaren 60 was er in de jaren 00 nog?

Antwoord: 1/2 (gelijkwaardige breuken goed)

Uitwerking

120 van de 240 is 120/240 = 1/2.

Veelgemaakte fouten

Schrijft 240/120 of 2/1. Vraag welk getal het geheel is.

Jouw besluit

Schrijf je advies aan de gouverneur. Moeten er twee keer zoveel schuilkelders komen? Gebruik de lichte en de zware tornado's apart, en de radar.

Geen vast antwoord

Toelichting

Een goed advies is bijvoorbeeld "Nee, niet twee keer zoveel. Er worden meer lichte tornado's gezien, maar de zware, gevaarlijke tornado's zijn niet meer geworden." Een leerling die toch meer schuilkelders wil (omdat er nu meer mensen wonen, of omdat elke zware tornado er één te veel is) heeft ook gelijk, als hij het onderbouwt.

Doorvragen

Waarom zou een zware tornado vroeger wel opgemerkt worden en een lichte niet?
Klopt de zin in de krant? Wat ontbreekt eraan?

Beoordelingscriteria

Geeft een duidelijk advies (ja, nee, of iets ertussen)
Ziet dat alleen het aantal lichte tornado's sterk is gestegen (van 450 naar 1.150)
Ziet dat het aantal zware tornado's juist is gedaald (ongeveer de helft)
Legt uit dat lichte tornado's vroeger vaak niet werden gezien (radar, camera's), en dat schuilkelders vooral nodig zijn voor zware tornado's

Dossier 2: aardbeving en tsunami 80 min

De gegevens

Bij een aardbeving schuiven stukken van de aardkorst langs elkaar. Daarbij ontstaan trillingen die door de grond reizen. De snelle P-golf komt als eerste aan, de zwaardere S-golf later. Een seismograaf tekent beide golven.

Hoe langer je wacht tussen de P-golf en de S-golf, hoe verder weg de beving was. Een handige regel: elke seconde wachten is ongeveer 8 km afstand.

Hoeveel seconden zitten er tussen de P-golf en de S-golf op dit seismogram?

Antwoord: 12 seconden

Uitwerking

De P-golf komt aan na 8 seconden, de S-golf na 20 seconden: 20 − 8 = 12.

Veelgemaakte fouten

Schrijft 20 op, de tijd van de S-golf, en vergeet de P-golf.

Hoe ver van dit station was de aardbeving ongeveer?

Antwoord: 96 ± 4 km

Uitwerking

12 × 8 = 96 km.

Eén station weet hoe ver de beving was, maar niet in welke richting. Daarom kijkt de meldkamer naar drie stations. Er is maar één plek die bij alle drie de afstanden past: het epicentrum.

Hoe ver was de beving van station 1?

Antwoord: 200 km

Uitwerking

25 × 8 = 200 km.

Waar was de aardbeving? Meet vanaf elk station met je liniaal.

Tip: Reken de afstanden eerst om naar centimeters op de kaart. 1 cm is 40 km, dus 200 km is 5 cm.

A P

B Q

C R

D S

Antwoord: B (Q)

Toelichting

200, 160 en 120 km zijn 5, 4 en 3 cm. Alleen Q ligt op 5, 4 en 3 cm van station 1, 2 en 3. P ligt 2 cm van station 3, R 4,4 cm; S ligt overal te ver.

Veelgemaakte fouten

Kiest de plek die het dichtst bij één station ligt. Eén afstand is niet genoeg.
Meet in centimeters, maar rekent 1 cm als 10 km. Wijs op de schaalbalk.

Doorvragen

Met een passer kun je om elk station een cirkel tekenen. Waar snijden de drie cirkels elkaar? Zo doen seismologen het echt.

De beving was onder de zeebodem. Dan kan er een tsunami ontstaan: een golf die door de hele oceaan reist. In diep water is hij laag en zo snel als een vliegtuig. Bij de kust remt hij af en wordt hij hoog.

Hoe ver ligt Punta Lumo van het epicentrum Q? Meet op de kaart.

Antwoord: 130 ± 10 km

Toelichting

Op de kaart is het ruim 3,2 cm. 3,25 × 40 = 130 km.

De golf gaat eerst 120 km door diep water, met 720 km per uur. Hoeveel minuten duurt dat?

Tip: Maak een verhoudingstabel. 60 minuten is 720 km.

Antwoord: 10 minuten

Uitwerking

60 min is 720 km, dus 10 min is 720 : 6 = 120 km.

Veelgemaakte fouten

Deelt 720 door 120 en schrijft 6 op. Vraag wat die 6 betekent (6 keer 120 km in een uur).

De laatste 10 km is het water ondiep. Daar gaat de golf gemiddeld 60 km per uur. Hoeveel minuten duurt dat stuk?

Antwoord: 10 minuten

Uitwerking

60 km per uur is 1 km per minuut. 10 km duurt dus 10 minuten.

Doorvragen

De golf doet over 10 km net zo lang als over 120 km. Wat gebeurt er met het water dat achter hem aan komt? (Het stapelt op - de golf wordt hoog.)

Jouw besluit

De meldkamer laat de sirenes 3 minuten na de beving afgaan. De heuvel achter de stad is veilig. Vanaf het strand is het 12 minuten lopen naar de heuvel.

Zet de gebeurtenissen op de tijdlijn. Schrijf elke letter boven de goede plek.

A De sirenes gaan af.

B De golf komt bij het ondiepe water.

C De golf bereikt het strand.

D Het laatste moment om van het strand naar de heuvel te lopen.

Antwoord: A: 3, B: 10, C: 20, D: 8

Toelichting

C: 10 + 10 = 20 minuten. D: 20 − 12 = 8 minuten; wie later vertrekt, is niet op tijd op de heuvel.

Veelgemaakte fouten

Zet D op 12 (de looptijd) in plaats van 20 − 12.
Zet C op 10, en vergeet het ondiepe stuk.

Het strandhotel heeft 300 gasten en 8 verdiepingen van stevig beton. Naar de heuvel lopen of naar de bovenste verdiepingen? Geef je advies met de tijdlijn.

Geen vast antwoord

Toelichting

Dit heet verticaal evacueren. In Japan zijn er speciale vluchtgebouwen langs de kust, met trappen naar het dak. Een goed advies kan ook gemengd zijn ("wie snel kan lopen naar de heuvel, de rest naar boven"). Let op de onderbouwing, niet op de keuze.

Doorvragen

De S-golf is na ongeveer een halve minuut in Punta Lumo. Wat merken de mensen dan? Is de beving zelf ook een waarschuwing?

Beoordelingscriteria

Gebruikt de tijdlijn - tussen de sirene (3 min) en het laatste moment (8 min) zijn maar 5 minuten om 300 mensen naar buiten te krijgen
Ziet een nadeel van lopen (te laat, drukte, mensen die slecht ter been zijn)
Ziet een nadeel of voorwaarde van het hotel (het gebouw moet de beving hebben doorstaan; de golf mag niet hoger komen dan de verdiepingen)
Geeft een duidelijk advies en onderbouwt het

Een tsunami stopt niet bij de eerste kust. Hij gaat door over de oceaan, soms duizenden kilometers ver.

Een eiland ligt 1.800 km van het epicentrum. De golf gaat de hele weg 720 km per uur. Hoeveel uur heeft het eiland om te waarschuwen?

Antwoord: 2,5 uur

Toelichting

Na 2 uur 1.440 km. Nog 360 km is een half uur. Samen 2,5 uur.

Veelgemaakte fouten

Schrijft 2,3 voor 2 uur en 30 minuten.

Doorvragen

Punta Lumo heeft 20 minuten, het eiland 2,5 uur. Voor wie is een waarschuwingssysteem het nuttigst?

De vraag van de journalist

Na de oefening belt de journalist weer: "Er zijn toch steeds meer zware aardbevingen?" De meldkamer zoekt de tellingen op.

In welk deel van deze tien jaren waren er meer dan 15 zware aardbevingen? Geef je antwoord als breuk.

Antwoord: 1/2 (gelijkwaardige breuken goed)

Toelichting

2015, 2016, 2018, 2021 en 2023: 5 van de 10 jaren, dus 5/10 = 1/2.

Veelgemaakte fouten

Vergeet 2016 (16 is ook meer dan 15).

Wat antwoord jij de journalist? Komen er steeds meer zware aardbevingen?

A Ja, elk jaar meer dan het jaar ervoor.

B Nee, het gaat op en neer, meestal tussen de 10 en 20 per jaar.

C Nee, het worden er elk jaar minder.

Antwoord: B (Nee, het gaat op en neer, meestal tussen de 10 en 20 per jaar.)

Toelichting

Wetenschappers tellen al ruim honderd jaar ongeveer 15 zware aardbevingen per jaar. Vergelijk met de gok uit het begin.

Doorvragen

Bij de tornado's zagen we meer lichte. Waarom zien we niet meer zware aardbevingen? (Een beving van kracht 7 meten seismografen al meer dan honderd jaar overal op aarde.)

Dossier 3: vulkaan 60 min

De gegevens

Onder een vulkaan zit magma: gesmolten steen. Als het magma omhoog duwt, scheurt de rots. Dat geeft kleine aardbevingen. Hoe meer bevingen, hoe drukker het onder de berg wordt.

Hoeveel keer zoveel bevingen waren er op dag 10 als op dag 7?

Antwoord: 5 keer zoveel

Uitwerking

160 : 32 = 5.

Wat laat de grafiek zien?

A Elke dag komen er ongeveer evenveel bevingen bij.

B Het aantal stijgt, en het stijgt steeds sneller.

C Het aantal gaat op en neer, zonder duidelijke richting.

Antwoord: B (Het aantal stijgt, en het stijgt steeds sneller.)

Toelichting

De toename per dag: 2, −1, 3, 4, 6, 14, 23, 35, 70. Vanaf dag 7 komt er elke dag meer dan de helft bij.

Op welke dag zou jij de boerderijen in het dal laten ontruimen? Waarom niet eerder, en waarom niet later?

Geen vast antwoord

Toelichting

Geen goed of fout. Echte vulkaanwachters kijken naar meer dan bevingen alleen, bijvoorbeeld of de grond omhoog komt en welke gassen er vrijkomen. Ook dan weet niemand zeker óf en wanneer een vulkaan uitbarst.

Doorvragen

Wat is erger, een ontruiming voor niets of een uitbarsting zonder ontruiming? Waarom kiezen crisisteams toch niet altijd voor zo vroeg mogelijk?

Beoordelingscriteria

Kiest een dag en gebruikt de grafiek (bijvoorbeeld "vanaf dag 7 gaat het steeds sneller")
Noemt een nadeel van te vroeg ontruimen (boeren moeten hun dieren achterlaten, een vals alarm, mensen geloven de volgende waarschuwing niet meer)
Noemt een nadeel van te laat ontruimen (geen tijd meer om weg te komen)

Dag 11: de vulkaan barst uit. Hij spuit as uit: kleine stukjes steen en glas. De wind blaast de aswolk mee. Vliegtuigen mogen er niet doorheen, want de as smelt in de motor.

Hoeveel uur duurt het voordat de aswolk dit vliegveld op IJsland bereikt?

Antwoord: 9 uur

Uitwerking

360 : 40 = 9 uur.

De wind draait. De aswolk drijft nu naar het zuidoosten, naar Nederland.

Hoe ver is het van de vulkaan naar Schiphol, in een rechte lijn? Meet op de kaart.

Tip: Meet van het midden van de rode driehoek naar de stip van Schiphol. 1 cm is 200 km.

Antwoord: 1.900 ± 150 km

Toelichting

Ongeveer 9,5 cm op de kaart. 9,5 × 200 = 1.900 km. In het echt is het ongeveer 1.890 km van de Eyjafjallajökull naar Schiphol.

Veelgemaakte fouten

Meet langs de gebogen stippellijn. Die is langer; de vraag is de rechte lijn.

Jouw besluit

Reken met 2.000 km. De wind blaast de aswolk mee met 50 km per uur. Hoeveel uur duurt het tot de wolk bij Schiphol is?

Antwoord: 40 uur

Uitwerking

2.000 : 50 = 40 uur.

De aswolk vertrekt woensdag om 8.00 uur. Schiphol moet 4 uur voordat de wolk er is dicht. Wanneer gaat Schiphol dicht?

A woensdag om 20.00 uur

B donderdag om 8.00 uur

C donderdag om 20.00 uur

D vrijdag om 0.00 uur

Antwoord: C (donderdag om 20.00 uur)

Toelichting

40 uur = 24 + 16 uur. Woensdag 8.00 uur + 24 uur = donderdag 8.00 uur, + 16 uur = vrijdag 0.00 uur: dan is de wolk er. 4 uur eerder is donderdag 20.00 uur.

Veelgemaakte fouten

Kiest D, het moment waarop de wolk aankomt, en vergeet de 4 uur ervoor.
Telt 40 uur op als 4 dagen.

Er zijn op aarde ongeveer 1.350 vulkanen die kunnen uitbarsten. In een gewoon jaar barst ongeveer 1 op de 20 daarvan uit. Hoeveel vulkanen zijn dat per jaar?

Tip: Reken eerst uit hoeveel 1 op de 10 is.

Antwoord: 68 ± 3 vulkanen

Uitwerking

1 op de 10 is 135, 1 op de 20 is de helft: ongeveer 67 of 68.

Toelichting

Het Smithsonian-instituut telt elk jaar 50 tot 70 vulkanen die uitbarsten; dat is al tientallen jaren zo. De meeste uitbarstingen zijn klein en ver weg; maar weinig halen het nieuws.

Doorvragen

Elk jaar ongeveer 68 uitbarstingen, maar niet elk jaar gaan de vliegvelden dicht. Wat maakte de uitbarsting van 2010 zo bijzonder? (De plek, de wind, en veel fijne as.)

Dossier 4: advies aan de burgemeester 65 min

De gegevens

Punta Lumo heeft 12.000 inwoners.

Een crisisteam kijkt naar twee dingen. Hoe groot is de kans dat de ramp gebeurt? En hoe erg is het gevolg als hij gebeurt? Geef allebei een cijfer van 1 (heel klein) tot 5 (heel groot). Dan is het risico kans × gevolg.

Voorbeeld: een ramp met kans 2 en gevolg 4 heeft risico 2 × 4 = 8.

Maak de risicotabel voor Punta Lumo. Geef elke ramp een cijfer voor kans en gevolg, en reken het risico uit.

Geen vast antwoord

Toelichting

Een model (kans × gevolg): tornado 1 × 2 = 2, aardbeving 3 × 4 = 12, tsunami 3 × 5 = 15, vulkaan 2 × 3 = 6. Andere cijfers zijn goed als de leerling ze kan uitleggen.

Veelgemaakte fouten

Telt kans en gevolg op in plaats van te vermenigvuldigen.
Geeft de vulkaan een hoge kans "omdat hij al lang niet is uitgebarsten". Een vulkaan houdt geen schema bij.

Beoordelingscriteria

Elk risico is goed uitgerekend (kans × gevolg)
De cijfers passen bij de feiten (de tornado laag; tsunami en aardbeving hoog)

Twee rampen in de tabel hebben in Punta Lumo dezelfde oorzaak. Welke twee?

A tornado en vulkaan

B aardbeving en tsunami

C vulkaan en tsunami

D tornado en aardbeving

Antwoord: B (aardbeving en tsunami)

Toelichting

De tsunami ontstaat door een zware beving bij de breuk in de zeebodem. Een maatregel tegen de ene ramp (bijvoorbeeld een oefendag) helpt dus vaak ook tegen de andere.

Doorvragen

Kan een vulkaan ook een tsunami veroorzaken? (Ja, bij een uitbarsting in of aan zee, zoals de Krakatau in 1883.)

Samen kosten ze 18 miljoen euro. Er is 10 miljoen.

Jouw besluit

Kies maatregelen voor samen hoogstens 10 miljoen euro. Schrijf per maatregel de letter, de kosten en welk risico kleiner wordt.

Geen vast antwoord

Toelichting

Voorbeelden die passen: A + D + F + C (10 miljoen: tsunami, aardbeving, oefenen en meten), of A + B + C + F (9 miljoen: veel voor de tsunami). E kiezen is zwak: het risico van een tornado is in Punta Lumo het kleinst.

Veelgemaakte fouten

Kiest alles wat met het grootste risico te maken heeft en komt boven de 10 miljoen. Laat optellen.

Beoordelingscriteria

Samen niet meer dan 10 miljoen euro
De keuze past bij de eigen risicotabel (het meeste geld naar het grootste risico)

Schrijf je advies aan de burgemeester. Welke maatregelen, en waarom? Gebruik getallen uit de risicotabel en uit de dossiers.

Geen vast antwoord

Doorvragen

De gemeenteraad wil toch tornadokelders, want "een tornado is zo eng". Wat zeg je dan?

Beoordelingscriteria

Begint met een duidelijk advies (welke maatregelen)
Onderbouwt de keuze met de risicotabel (kans en gevolg)
Gebruikt minstens één getal uit een dossier (bijvoorbeeld de 20 minuten uit dossier 2)
Legt uit waarom een maatregel niet gekozen is
Geschreven voor iemand die de dossiers niet kent - kort, helder, zonder vaktaal die niet uitgelegd is