1
Hoeveel jaar zit er tussen de Snoekclan en het bouwen van de hunebedden?
Antwoord: 5.000 jaar
Uitwerking
10.000 − 5.000 = 5.000 jaar.
Veelgemaakte fouten
- 15.000: telt de getallen op, omdat het om twee momenten in het verleden gaat.
De Snoekclan: een jaar als jager-verzamelaar
Terug in de tijd 45 min
Ongeveer 10.000 jaar geleden was de laatste ijstijd net voorbij. Er woonden al mensen in het gebied dat nu Nederland is. Ze hadden geen huizen, geen akkers en geen koeien. Ze leefden van wat ze vonden en vingen: jagers-verzamelaars.
Er zat toen nog veel water vast in het ijs op de polen. Tussen Nederland en Engeland lag land: Doggerland. Je kon er lopen.
2
Een generatie is ongeveer 25 jaar. Hoeveel generaties geleden leefde de Snoekclan?
Tip: Hoeveel generaties passen er in 100 jaar?
Antwoord: 400 generaties
Uitwerking
10.000 : 25 = 400. Handig: in 100 jaar passen 4 generaties, en 10.000 jaar is 100 keer 100 jaar.
Doorvragen
- Hoeveel generaties van je eigen familie ken je? (Ouders, grootouders, overgrootouders...)
- Als elke generatie een verhaal doorvertelt, hoe vaak is het verhaal van de Snoekclan dan doorverteld?
3
Waarom kon je toen van Nederland naar Engeland lopen?
A Er zat veel water in het ijs, dus de zee was lager.
B Er lag een brug van stenen.
C De zee was het hele jaar bevroren.
Antwoord: A (Er zat veel water in het ijs, dus de zee was lager.)
Toelichting
De leerling leidt dit af uit de tekst. Toen het ijs smolt, steeg de zee en verdween Doggerland onder water.
Veelgemaakte fouten
- C: denkt aan lopen over het ijs. Maar Doggerland was echt land, met bossen, rivieren en dieren.
4
Zet de letters op de goede plek op de tijdlijn op je antwoordblad.
A de Snoekclan
B Doggerland verdwijnt
C de eerste boeren
D de hunebedden
E de Romeinen
Antwoord: A: 10.000, B: 8.000, C: 7.000, D: 5.000, E: 2.000
Toelichting
Bij C is alles tussen 7.000 en 7.500 goed (ruim 7.000).
Veelgemaakte fouten
- Zet de Snoekclan rechts, omdat 10.000 het grootste getal is. Hier staat het verleden links en nu rechts.
Doorvragen
- Welk stuk van de tijdlijn is het langst? Wat betekent dat voor hoe lang mensen als jager-verzamelaar leefden?
5
Archeologen zoeken het kamp van een clan van 10.000 jaar geleden, op droge zandgrond. Wat vinden ze het meest waarschijnlijk nog terug?
A Een mes van vuursteen
B Een mand van gevlochten twijgen
C Een jas van hertenleer
D Een zak gedroogde bessen
Antwoord: A (Een mes van vuursteen)
Uitwerking
Steen vergaat niet. Twijgen, leer en bessen vergaan op droge grond binnen een paar jaar.
Toelichting
Daarom weten we veel over gereedschap van steen en bot, en weinig over kleren en manden. Wat we "zien" van de prehistorie is dus maar een deel.
Doorvragen
- Waarom bleef de kano van Pesse wel bewaard?
- Wat zou een archeoloog over 10.000 jaar van jouw spullen terugvinden?
Lente: Waar zetten we ons kamp? 60 min
6
Meet op de kaart hoe ver kamp B van de rivier ligt. Hoeveel kilometer is dat in het echt?
Tip: Meet van het midden van B naar het dichtstbijzijnde stuk rivier. Leg je liniaal dan langs de schaalstok.
Antwoord: 4 ± 0,5 km
Uitwerking
Op de schaalstok 4 blokjes, dus 4 km (op ware grootte 4 cm). Tussen 3,5 en 4,5 km is goed.
Toelichting
Laat de leerling met de schaalstok meten, niet met centimeters. Dan klopt het ook als het boekje iets kleiner is geprint.
Veelgemaakte fouten
- Meet schuin naar een verder stuk van de rivier, in plaats van naar het dichtstbijzijnde punt.
7
Je loopt 4 kilometer per uur. Hoe lang ben je bezig als je vanuit kamp B water gaat halen en weer terugloopt?
Antwoord: 2 uur
Uitwerking
4 km heen en 4 km terug is 8 km. 8 km bij 4 km per uur is 2 uur.
Veelgemaakte fouten
- 1 uur: vergeet de terugweg.
Doorvragen
- Hoe vaak per dag moet de clan water halen? Wat betekent dat voor het werk dat overblijft?
8
Kamp C heeft weinig hout. Hoe ver is het in een rechte lijn van kamp C naar de dichtstbijzijnde boom van het bos?
Antwoord: 6 ± 0,5 km
Uitwerking
Op de schaalstok ongeveer 6 blokjes, dus ongeveer 6 km. Tussen 5,5 en 6,5 km is goed.
Toelichting
En dan moet de clan ook nog over de rivier. Hout sjouwen is zwaarder dan water dragen.
9
Maak een beslismatrix. Geef elk kenmerk een gewicht (1, 2 of 3) en elke plek per kenmerk 0, 1 of 2 punten. Doe de punten keer het gewicht en tel op.
Uitwerking
Een voorbeeld, met water zwaar (3) en de rest 2:
- A: water 2×3, voedsel 2×2, hout 2×2, beschutting 0×2, veiligheid 0×2 = 14
- B: water 0×3, voedsel 2×2, hout 2×2, beschutting 2×2, veiligheid 2×2 = 16
- C: water 2×3, voedsel 2×2, hout 0×2, beschutting 1×2, veiligheid 1×2 = 14
Veelgemaakte fouten
- Telt de punten op zonder ze met het gewicht te vermenigvuldigen.
Beoordelingscriteria
- Elk kenmerk heeft een gewicht van 1 tot 3
- De punten passen bij de kaart en de tabel
- De totalen kloppen met de vermenigvuldiging
10
Welk kamp kies je?
A De rivieroever
B De zandheuvel
C Het meer bij de heide
Geen vast antwoord
Toelichting
Geen goed of fout antwoord. Kijk of de keuze past bij de matrix, of dat de leerling er bewust van afwijkt.
11
Leg uit waarom je dit kamp kiest. Wat is het grootste nadeel van jouw kamp, en wat doe je daaraan?
Geen vast antwoord
Beoordelingscriteria
- De keuze is onderbouwd met de matrix, de kaart of de tabel
- Noemt een nadeel en een plan om ermee om te gaan
Zomer: Genoeg te eten? 90 min
De clan heeft twaalf mensen: zes werkers, twee ouderen en vier kinderen. Elke dag zijn er 12 rantsoenen voedsel nodig: één per persoon. Wat je over hebt, gaat in de voorraad. Wat je tekort komt, haal je uit de voorraad.
12
Alle werkers en alle kinderen gaan verzamelen. Hoeveel rantsoenen hebben ze aan het eind van de dag?
Antwoord: 16 rantsoenen
Uitwerking
- 6 werkers × 2 = 12
- 4 kinderen tellen als 2 werkers: 2 × 2 = 4
- Samen 16 rantsoenen
Veelgemaakte fouten
- 20: telt de kinderen als werkers.
13
Hoeveel rantsoenen gaan die dag naar de voorraad?
Antwoord: 4 rantsoenen
Uitwerking
16 − 12 = 4. De ouderen en de kinderen eten ook mee.
14
Je kamp is A of C. Welk deel van de keren vangt een jachtgroep iets?
Antwoord: 1/2 (gelijkwaardige breuken goed)
Uitwerking
Raak bij 4, 5 en 6: 3 van de 6 uitkomsten, dus 3/6 = 1/2.
Doorvragen
- En bij kamp B? (4 van de 6, dus 2/3)
15
Een jachtgroep jaagt zes dagen en gooit precies één keer 1, één keer 2, enzovoort tot 6. Hoeveel rantsoenen vangen ze samen?
Antwoord: 40 rantsoenen
Uitwerking
0 + 0 + 0 + 10 + 10 + 20 = 40 (kamp A en C). Bij kamp B is het 50, want de 3 is daar ook raak.
Toelichting
Zo reken je uit wat jagen gemiddeld oplevert, zonder het woord gemiddelde te gebruiken.
16
Twee werkers kunnen ook zes dagen gaan vissen. Wie heeft gelijk, Ree of Hazel? Wat levert gemiddeld meer op?
Tip: Reken eerst uit hoeveel twee vissers in zes dagen vangen.
A Jagen
B Vissen
C Ze leveren evenveel op
Antwoord: A (Jagen)
Uitwerking
Vissen: 2 × 3 × 6 = 36. Jagen gemiddeld 40. Jagen levert gemiddeld iets meer op, maar je weet nooit wat je krijgt.
Veelgemaakte fouten
- Vissen: vergelijkt één slechte jachtdag met één visdag, in plaats van zes dagen.
Doorvragen
- Als je voorraad bijna op is, kies je dan voor jagen of vissen?
- Heeft Hazel dan ongelijk? Wanneer is zeker genoeg beter dan gemiddeld meer?
Nu ga je spelen. Na de verhuizing is er bijna niets over: de clan begint met 5 rantsoenen in de voorraad. Gooi aan het begin van elke dag voor een gebeurtenis. Kies dan wie wat doet, gooi voor elke jachtgroep en houd alles bij in je kampboek.
Komt de voorraad onder de 0? Dan heeft de clan honger. De dag erna kunnen maar drie werkers werken.
17
Kies je plan voor de zomer, voordat je gaat spelen.
A Veel jagen
B Een beetje jagen, vooral verzamelen en vissen
C Niet jagen
Geen vast antwoord
Toelichting
Geen goed of fout antwoord. Na het spel kijkt de leerling terug of het plan werkte, en of hij zich eraan hield toen de voorraad laag werd.
Doorvragen
- Heb je je plan veranderd tijdens het spel? Wanneer, en waarom?
18
Kampboek: speel tien zomerdagen. Kruis eerst je kamp aan. Leg je pion op de voorraad en je werkers en kinderen op het spelbord, en schrijf elke dag op.
Elke leerling speelt een eigen spel. Elke rij in het logboek moet kloppen met de spelregels; het voorbeeldspel in de handleiding is één mogelijk spel.
Voorbeeldspel
Het spel, beurt voor beurt
- Gooi 3: Een gewone dag. 2 werkers en 4 kinderen verzamelen (8), 4 werkers jagen, gooi 5 en 1 (10). Erbij 18, min 12: voorraad van 5 naar 11.
- Gooi 1: Storm. Niemand kan vandaag vissen of jagen. 6 werkers en 4 kinderen verzamelen (16). Erbij 16, min 12: voorraad van 11 naar 15.
- Gooi 6: Bezoek van een andere clan. Je mag 1 vuursteen ruilen voor 10 rantsoenen. 4 kinderen verzamelen (4), 4 werkers vissen (12), 2 werkers jagen, gooi 6 (20). Erbij 46 (met ruil 10), min 12: voorraad van 15 naar 49.
Zo speelt een leerling met deze strategie, met echte worpen. Probeer een paar spellen om te zien of de spelregels doen wat ze moeten doen.
Het spel, beurt voor beurt
- Gooi 5: Een bijennest! 5 rantsoenen honing erbij. 4 kinderen verzamelen (4), 6 werkers vissen (18). Erbij 27 (met honing 5), min 12: voorraad van 5 naar 20.
- Gooi 3: Een gewone dag. 4 kinderen verzamelen (4), 6 werkers vissen (18). Erbij 22, min 12: voorraad van 20 naar 30.
- Gooi 1: Storm. Niemand kan vandaag vissen of jagen. 6 werkers en 4 kinderen verzamelen (16). Erbij 16, min 12: voorraad van 30 naar 34.
- Gooi 1: Storm. Niemand kan vandaag vissen of jagen. 6 werkers en 4 kinderen verzamelen (16). Erbij 16, min 12: voorraad van 34 naar 38.
- Gooi 3: Een gewone dag. 4 kinderen verzamelen (4), 6 werkers vissen (18). Erbij 22, min 12: voorraad van 38 naar 48.
- Gooi 6: Bezoek van een andere clan. Je mag 1 vuursteen ruilen voor 10 rantsoenen. 4 kinderen verzamelen (4), 6 werkers vissen (18). Erbij 22, min 12: voorraad van 48 naar 58.
- Gooi 6: Bezoek van een andere clan. Je mag 1 vuursteen ruilen voor 10 rantsoenen. 4 kinderen verzamelen (4), 6 werkers vissen (18). Erbij 22, min 12: voorraad van 58 naar 68.
- Gooi 5: Een bijennest! 5 rantsoenen honing erbij. 4 kinderen verzamelen (4), 6 werkers vissen (18). Erbij 27 (met honing 5), min 12: voorraad van 68 naar 83.
- Gooi 2: Wolven bij het kamp. Twee werkers blijven op wacht. 4 kinderen verzamelen (4), 4 werkers vissen (12). Erbij 16, min 12: voorraad van 83 naar 87.
- Gooi 2: Wolven bij het kamp. Twee werkers blijven op wacht. 4 kinderen verzamelen (4), 4 werkers vissen (12). Erbij 16, min 12: voorraad van 87 naar 91.
Toelichting
De clan begint met maar 5 rantsoenen, zodat pech bij het jagen echt honger kan geven: wie alles op jagen zet, heeft gemiddeld iets meer, maar ongeveer één op de zeven keer honger. Wie nooit jaagt, heeft nooit honger. Dat verschil is het gesprek na dit deel.
Een rekenfout telt maar op één dag: elke rij wordt nagerekend vanaf de vorige.
Beoordelingscriteria
- Elke dag is ingevuld, met de gebeurtenis
- Opbrengst en voorraad kloppen met de spelregels
19
Echte jagers deelden hun vangst met de hele clan, ook als zij zelf het hert hadden gevangen. Waarom was dat slim? Gebruik wat je in het spel hebt gemerkt.
Geen vast antwoord
Doorvragen
- Wie deelt er bij ons nog zo? (Een verzekering werkt eigenlijk ook zo.)
Beoordelingscriteria
- Legt uit dat delen het risico van een slechte jachtdag spreidt
- Verwijst naar een moment uit het eigen spel
Herfst: Voorraad voor de winter 75 min
De herfst duurt 30 dagen. Het is de tijd van de hazelnoten: ze zijn voedzaam en je kunt ze roosteren, dan blijven ze maanden goed. In de herfst verzamelt elke werker 4 rantsoenen per dag. Twee kinderen samen verzamelen weer evenveel als één werker.
20
Hoeveel rantsoenen heeft de clan nodig voor de hele winter van 90 dagen?
Antwoord: 1.080 rantsoenen
Uitwerking
12 × 90 = 1.080 rantsoenen.
21
Hoeveel rantsoenen moet de clan dan elke herfstdag opslaan?
Antwoord: 36 rantsoenen
Uitwerking
1.080 : 30 = 36 rantsoenen per dag.
22
Alle werkers en alle kinderen verzamelen hazelnoten. Hoeveel rantsoenen verzamelen ze per dag?
Antwoord: 32 rantsoenen
Uitwerking
6 × 4 = 24, plus 4 kinderen als 2 werkers: 2 × 4 = 8. Samen 32.
23
Ze eten in de herfst zelf ook 12 rantsoenen per dag. Hoeveel kunnen ze per dag opslaan?
Antwoord: 20 rantsoenen
Uitwerking
32 − 12 = 20.
Veelgemaakte fouten
- 32: vergeet dat de clan in de herfst ook zelf eet.
24
Hoeveel rantsoenen komen ze per dag tekort?
Antwoord: 16 rantsoenen
Uitwerking
36 − 20 = 16 per dag.
25
Welk deel van de wintervoorraad hebben ze na 30 dagen hazelnoten verzamelen?
Tip: Reken eerst uit hoeveel ze in 30 dagen opslaan.
Antwoord: 5/9 (gelijkwaardige breuken goed)
Uitwerking
- 20 × 30 = 600 rantsoenen opgeslagen
- 600/1080; deel teller en noemer door 120: 5/9
Toelichting
600/1080 en andere gelijkwaardige breuken zijn ook goed. Iets meer dan de helft.
Doorvragen
- Is 5/9 meer of minder dan de helft? Hoe zie je dat zonder te rekenen?
Kamp A? Gooi nu eerst één keer. Bij een 1 is de rivier overstroomd: de clan verliest 100 rantsoenen. Zet dat ook in je plan.
26
Maak een plan waarmee de clan de winter doorkomt. Schrijf elke maatregel op, met wat hij per dag oplevert, hoeveel dagen, en het totaal.
Uitwerking
Een mogelijke oplossing:
- Het gezin van vier gaat weg: nodig is nog 8 × 90 = 720
- Iedereen verzamelt 30 dagen: 600
- Zomervoorraad (bijvoorbeeld): 20
- 2 knollen vuursteen ruilen: 30
- Ouderen verzamelen 18 dagen mee: 2 × 2 × 18 = 72
- Samen 722, genoeg voor 720
Veelgemaakte fouten
- Rekent na het splitsen nog met 1.080 rantsoenen voor de winter.
Beoordelingscriteria
- Het plan haalt de benodigde voorraad (1.080, of minder als de clan splitst)
- Elke regel is goed uitgerekend
- Houdt rekening met de regels (gereedschap, vuursteen uit de zomer, kamp A)
27
Waarom is dit volgens jou het beste plan? Wat is het risico van jouw plan?
Geen vast antwoord
Doorvragen
- Ree wil alles op de zwijnen zetten. Wat zeg jij tegen hem?
Beoordelingscriteria
- Vergelijkt minstens twee mogelijkheden
- Benoemt een risico (pech bij de jacht, geen pijlen, gezin kwijt)
- Redeneert met de eigen getallen
Winter: Een warme hut 50 min
Iemand die slaapt, heeft een plek van 1 bij 2 meter nodig.
28
Teken de vloer van de hut als een cirkel op het rooster. Twee vakjes zijn 1 meter.
Tip: Gebruik een passer. De cirkel is 8 vakjes breed.
Geen vast antwoord
Veelgemaakte fouten
- Zet de passer 8 vakjes open in plaats van 4, en tekent zo een hut van 8 meter.
Beoordelingscriteria
- Een cirkel van 8 vakjes breed (een straal van 4 vakjes)
29
Tel de vakjes in je cirkel. Hoeveel vierkante meter is de vloer ongeveer? Rond af op hele vierkante meters.
Tip: Vier vakjes zijn samen 1 vierkante meter. Tel twee halve vakjes als één heel.
Antwoord: 13 ± 2 m²
Uitwerking
Ongeveer 50 vakjes, dat is ongeveer 12,5 m². Alles van 11 tot 15 m² is goed gerekend.
Veelgemaakte fouten
- 50: vergeet te delen door 4, want een vakje is geen vierkante meter.
Doorvragen
- Hoe kun je zo nauwkeurig mogelijk tellen?
30
Hoeveel mensen kunnen er ongeveer in één hut slapen?
Antwoord: 6 ± 1 mensen
Uitwerking
Ongeveer 12,5 : 2 = 6 mensen. 5 tot 7 is goed, afhankelijk van de schatting bij de vorige vraag.
31
Hoeveel hutten heeft de clan van twaalf nodig?
Antwoord: 2 hutten
Toelichting
Bij een schatting van 5 per hut zijn 3 hutten ook verdedigbaar. Kijk naar de redenering.
32
Een hut van 8 meter breed in plaats van 4 meter. Hoeveel keer zo groot wordt de vloer?
Tip: Teken een vierkant van 2 bij 2 vakjes en een van 4 bij 4. Hoeveel kleine passen in de grote?
A 2 keer zo groot
B 4 keer zo groot
C 8 keer zo groot
Antwoord: B (4 keer zo groot)
Uitwerking
De hut wordt twee keer zo breed én twee keer zo diep: 2 × 2 = 4 keer zo groot. Ongeveer 200 vakjes, 50 m²: plek voor 25 mensen. Ree heeft dus geen gelijk met 'precies': de hut is veel te groot. Dat kost veel meer hout, riet en huiden, en een groot vuur om hem warm te houden.
Veelgemaakte fouten
- 2 keer: denkt dat twee keer zo breed ook twee keer zo groot is.
Doorvragen
- Klopt dat ook voor een cirkel? Teken de grote cirkel om de kleine heen en tel.
33
In welke volgorde maak je een harpoen? Schrijf de letters in de goede volgorde op je antwoordblad.
A De punt glad schuren met een stuk zandsteen
B De punt vastbinden aan een houten stok, met pees en berkenpek als lijm
C Een stuk gewei van een edelhert zoeken
D Een lange splinter uit het gewei krassen
E De weerhaken uitsnijden met een mes van vuursteen
Antwoord: C › D › E › A › B (ook goed: C › D › A › E › B)
Doorvragen
- Waarom heeft een harpoen weerhaken?
- Welke delen van het hert gebruikt de clan nog meer? (Vlees, huid, pees, bot, gewei)
Weer lente, 3.000 jaar later: Vreemde buren 80 min
Spring 3.000 jaar vooruit. De Snoekclan bestaat nog. Het zijn de kinderen van de kinderen van de kinderen... van jouw clan. De namen Wilg, Bever, Ree en Hazel zijn steeds doorgegeven. Ze trekken nog steeds rond. Maar er is iets nieuws.
34
Een generatie is ongeveer 25 jaar. Hoeveel generaties zitten er tussen de eerste Snoekclan en de clan van nu?
Antwoord: 120 generaties
Uitwerking
3.000 : 25 = 120. Of: in 100 jaar passen 4 generaties, dus 30 × 4 = 120.
35
De clan heeft 10 huiden. Ze ruilen 2 potten, en voor de rest van de huiden nemen ze graan. Hoeveel zakken graan krijgen ze?
Antwoord: 2 zakken
Uitwerking
- 2 potten kosten 2 × 3 = 6 huiden
- Er blijven 10 − 6 = 4 huiden over
- 4 huiden is 2 zakken graan (40 rantsoenen)
Veelgemaakte fouten
- 5: rekent met alle 10 huiden en vergeet de potten.
36
Hoeveel zakken graan heeft de clan van twaalf nodig voor een hele winter van 90 dagen?
Tip: Hoeveel rantsoenen waren dat ook alweer, in de herfst?
Antwoord: 54 zakken
Uitwerking
12 × 90 = 1.080 rantsoenen. 1.080 : 20 = 54 zakken.
37
Hoeveel huiden moet de clan daarvoor ruilen?
Antwoord: 108 huiden
Uitwerking
54 × 2 = 108 huiden. Elke huid is een gevangen dier.
Doorvragen
- Hoeveel herten moet de clan dan vangen? Kan dat?
- Wat zouden de jagers op den duur doen, als ze graan willen maar niet zoveel huiden hebben? (Zelf gaan zaaien: dat is wat er echt gebeurde.)
38
Zet argumenten op een rij. Gebruik wat je dit jaar met de Snoekclan hebt meegemaakt, en de getallen van hierboven.
Geen vast antwoord
Toelichting
Bijvoorbeeld. Ruilen: graan blijft goed, potten, geen gewonden. Vechten: het bos en het wild blijven van ons, te weinig huiden voor al dat graan.
Beoordelingscriteria
- Minstens drie argumenten aan elke kant
- Gebruikt ervaringen uit eerdere delen en minstens één getal (54 zakken, 108 huiden)
39
Houd een debat bij het kampvuur, met een klasgenoot of je juf of meester. Eén van jullie is Ree, de ander Hazel. Elk krijgt twee minuten. Wissel daarna van rol.
Toelichting
Vraag na afloop welk argument van de ander het sterkst was.
40
Wat raad jij de Snoekclan aan?
A Ruilen met de boeren
B Vechten voor het bos
C Wegtrekken naar een ander gebied
D Zelf ook een beetje boer worden
Geen vast antwoord
Toelichting
Geen goed of fout antwoord. Het gaat om de onderbouwing in de toespraak.
41
Schrijf de toespraak die jij bij het kampvuur houdt. Begin met je keuze. Geef twee argumenten, noem een tegenargument en zeg waarom je toch bij je keuze blijft. Eindig met een zin die de clan onthoudt.
Geen vast antwoord
Beoordelingscriteria
- Een duidelijke keuze aan het begin
- Minstens twee argumenten, onderbouwd met voorbeelden uit het project
- Een tegenargument dat wordt weerlegd, en een slot dat past bij de keuze